Cześć!
Przekopując instrukcje i notatki dotyczące czołgów, doszedłem do wniosku, że czołgi dowódcze pojawiły się dopiero wraz z czołgiem T-55. W wielu publikacjach wymienia się wersje dowódcze czołgów T-34-85 oraz T-54, jednak instrukcje nie potwierdzają istnienia takich wersji. Również instrukcje rosyjskie czołgów T-34-85, T-54 i T-54B nie zawierają informacji o czołgach dowódczych. Dopiero w instrukcjach T-55, T-62, T-72 pojawiają się informacje o specjalistycznych wersjach dowódczych oznaczonych symbolem D (w Rosji K). Właśnie z tego powodu często w wykazach sprzętu można spotkać informację np. o jednym czołgu T-55 w składzie pułku wyposażonego w czołgi T-54 (to był czołg dowódcy pułku). Czołg dowódczy T-55AD występował na szczeblu dowódcy pułku i dowódcy kompanii (radiostacje R-112 i R-113, czołgowy telefon wewnętrzny R-120). Po wprowadzeniu wersji T-55AD1 (dowódca plutonu - radiostacje R-123 i R-123M) i T-55AD2 (dowódca kompanii, dowódca pułku - radiostacje R-123 i R-130M) również na szczeblu plutonu pojawiły się czołgi dowódcze. Wraz z wprowadzeniem czołgów typu T-62 w czołgach dowódczych zaczęto stosować dodatkowe agregaty prądotwórcze do zasilania radiostacji podczas postoju. Nie udało mi się jeszcze dotrzeć do instrukcji czołgu T-55, ale na podstawie innych materiałów można z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że pierwsze czołgi dowódcze na wyposażeniu WP, to właśnie T-55AD. Potem były T-55AD1 i T-55AD2 oraz T-72M1D.
Pozdrawiam
Witek

Z tego co wcześniej znalazłem odnośnie etatów oddziałów z czołgami T-34 to:
1) w 3 i 9 DZ było w latach 70-tych 170 czołgów co zugeruje pczś 80 czołgów a bataliony po 30. Czyli faktycznie bez czołgów dowódców pułku i batalionów. Ale źródło niezbyt pewne -popularna monografia o OW.
2) w artykule w zeszytach muzealnych było napisane, że 30 pczś liczył etatowo 80 T-34. Moim zdaniem dużo bardziej wiarygodne źródło.
Co do T-54 i etatowego wyposażenie źródeł nie pamiętam.

Jeżeli T-54 nie posiadał wersji dowódczej na szczeblu pczś to pojawia się pytanie: Czy etat pczś wynosił 80 czołgów i zwiększono go do 81 czołgów dopiero od momentu rozpoczęcia dostaw T-55AD?

Znalazłem kilka nowych informacji dotyczących rosyjskich czołgów dowódczych.

W latach 1950-1954 w zakładzie Nr 183 pracowano nad wersją dowódczą czołgu T-54. W roku 1955 została wyprodukowana niewielka seria tych czołgów (w zakładzie Nr 174 wyprodukowano 50 sztuk czołgów T-54K). Czołg ten różnił się od standardowego pojazdu:
 dodatkową radiostacją typu RSBF-3,
 agregatem zasilającym o mocy 3 KM,
 5 osobową załogą,
 zmniejszeniem zapasu amunicji do 18 sztuk pocisków armatnich i 2500 naboi do karabinów maszynowych.
Stanowisko radiooperatora znajdowało się w przedniej części kadłuba – w miejscu przedniego magazynu amunicji.

W 1955 roku opracowano dwa prototypy czołgu dowódczego T-54AK. Produkcję tego czołgu uruchomiono w 1956 r. Pierwszą serię czołgów T-54AK (w ilości 50 sztuk) wyprodukowano w grudniu 1956 r. Czołgi tego typu posiadały dwie radiostacje R-112 (standardowa) i R-113 (dodatkowa) oraz aparaturę nawigacyjną i agregat prądotwórczy. Zapas amunicji armatniej obniżono do 28 sztuk. Załoga 4 osobowa.

Mam pytanie dotyczące polskich wersji dowódczych czołgów T-55AD (AD1 i AD2). Czy wersje te posiadały dodatkowe agregaty prądotwórcze?
Z moich ustaleń wynika, że polskie czołgi dowódcze do czasu T-72M1D nie posiadały takich urządzeń.

Pozdrawiam
Witek